Stosunki Chin z państwami bałtyckimi (Litwa, Łotwa, Estonia)

LOGO BIULETYN CIM

MICHAŁ TEOFILSKI

Analiza CIM no. 14/2012

Styczeń 2012

Motywując się brakiem stosownych opracowań, tekst podejmuje wyzwanie przybliżenia zagadnień ukazujących stosunek Chin nie do głównych mocarstw, ale do państw, których pozycja na arenie międzynarodowej jest relatywnie niska.

Wprowadzenie

Przedmiotem analizy będzie przedstawienie polityki zagranicznej Chińskiej Republiki Ludowej wobec państw bałtyckich. W początkowej części będzie także mowa o polityce Republiki Chińskiej (Tajwanu) wobec wspomnianych krajów. Stosunki między wymienionymi państwami a Chinami, choćby z uwagi na odległości geograficzne nie są bardzo rozbudowane, jednak zdaniem autora warto poświęcić im trochę uwagi. Swe rozwazania rozpoczynam wraz z narodzinami trzech republik bałtyckich, kończąc zaś na roku 2010.

Chiny są najstarszą cywilizacją świata, jak wskazuje prof. E. Haliżak są jednym z czterech państw, które przetrwały od starożytności do czasów współczesnych. Warte podkreślenia jest, iż kraj ten trwał  w sposób ciągły, powstał około 3200 lat p.n.e. za rządów dynastii Xia [1]. Interesujące może być przedstawienie polityki zagranicznej prowadzonej przez to wielkie państwo (9 596 960 km², 4 miejsce na świecie) o długiej historii – wobec krajów, których istnienie w chińskiej perspektywie to tylko niewielki wycinek czasu, zaledwie chwila. Do państw takich zaliczyć można kraje bałtyckie: Litwę (65 200 km², 120 miejsce), Łotwę (64 589 km², miejsce 121), Estonię (45 226 km², 129 miejsce) [2]. Państwa te odzyskały niepodległość dopiero podczas jesieni ludów. Litwa deklarację niepodległości ogłosiła 11 marca 1990, Łotwa w maju 1990, zaś Estonia w sierpniu tegoż roku .Ciągłość istnienia tych państw a także ich potencjał gospodarczy, ludnościowy, powierzchnia terytorium są nieporównywalnie małe w stosunku do ChRL.

1) Między „Słoniem” a „Mrówkami” – początki.

Początkowo Chiny odnosiły się z dużym dystansem do aspiracji niepodległościowych państw bałtyckich. Warto zaznaczyć, iż chińskie władze nie negowały aneksji tych państw przez ZSRR (chodzi o Komunistyczną Partię Chin, Kuomintang zaś nigdy nie uznał aneksji), sytuacji tej nie kontestowano nawet w czasach bardzo napiętych relacji między ChRL a ZSRR.

Przyczyn powyższej postawy ChRL zdaniem  prof. J. Rowińskiego jest kilka; mianowicie  Chiny obawiały się rozpadu ZSRR, a niepodległość państw bałtyckich mogła się silnie do tego przyczynić. Upadek ZSRR zachwiałby istniejącym do tej pory układem stosunków międzynarodowych, układem sił w świecie. Chiny zainteresowane były istnieniem ZSRR, osłabionego i zajętego wewnętrznymi konfliktami do czego narody bałtyckie zapewne w znacznym stopniu by się przyczyniły. Warto dodać też, że władzę w tych krajach miały przejąć rządy demokratyczne, prozachodnie a więc ideowo i politycznie dalekie od ChRL. Sukces tych sił dałby znak dla innych republik radzieckich, doprowadziłby do jego upadku. Zjawisko to zdaniem władz w Pekinie mogło zaś stanowić inspirację dla ruchów narodowowyzwoleńczych w Tybecie i niepodległościowych na Tajwanie. Ponadto siły demokratycznie skrytykowały wydarzenia na placu Tiananmen – była to reakcja silniejsza niż w innych republikach radzieckich [3]. Co więcej Chiny w latach 80-tych znormalizowały swoje stosunki z ZSRR –  rozwijały się one całkiem pomyślnie, choćby od pamiętnej wizyty W. Jaruzelskiego w Chinach we wrześniu 1986 r. Silne poparcie przekreśliłoby ten sukces ostatnich lat i ponownie zaostrzyło relacje ze Związkiem Radzieckim, który zapewne odpowiedziałby wsparciem dla ruchów dezintegrujących Chiny. Pekin obserwował więc biernie rozwój sytuacji nad Bałtykiem. Zmiana nastąpiła dopiero, gdy sam ZSRR zezwolił po nieudanym puczu Janajewa na niepodległość państw bałtyckich.

Po powyższym wydarzeniu polityka Państwa Środka znaczenie się zdynamizowała, już 7 września 1991 r. uznano niepodległość Litwy, Łotwy i Estonii [4]. Podjęto też działania mające na celu szybkie nawiązanie stosunków dyplomatycznych. 13 września na rozmowy w tej sprawie udał się wiceminister spraw zagranicznych ChRL Tian Zengepei.

Przyczyną pośpiechu była duża aktywność Tajwanu w omawianym regionie, która początkowo wyprzedzała działania ChRL. Już na początku 1991 r. Tajwan nawiązał nieoficjalną współpracę z krajami bałtyckimi. Był on dla omawianych państw interesującym partnerem, miał możliwość udzielenia pomocy finansowej i ekonomicznej, bardzo istotnej w procesie transformacji.

ChRL obawiała się, że Tajpej przekuje tę współpracę na zawarcie oficjalnych stosunków. Warto podkreślić, iż jedyna ambasada Republiki Chińskiej w Europie znajdowała się w Watykanie, pojawienie się trzech kolejnych stanowiłoby więc znaczne wzmocnienie dla pozycji Tajwanu w świecie, a tym bardziej w regionie. W państwach leżących nad Morzem Bałtyckim występowało już i tak duże zagęszczenie nieoficjalnych przedstawicielstw Tajpej, zlokalizowane one były w Helsinkach, Sztokholmie, Kopenhadze i Hamburgu [5]. Ewentualne utworzenie oficjalnego przedstawicielstwa w choćby jednym z trzech omawianych w niniejszym opracowaniu państw, groziłoby powstaniem podobnych, w dwóch pozostałych jak również stwarzałoby perspektywę dla zmiany statusu delegatur w innych państwach regionu. Pekin by przeciwdziałać powyższej sytuacji podjął wspomniane już szybkie reakcje, miał też bardzo istotną kartę, którą w krytycznej sytuacji mógłby wykorzystać; jako członek Rady Bezpieczeństwa mógł zablokować przyjęcie państw do ONZ.  Ewentualność taka została zasugerowana państwom bałtyckim.

Rozmowy o nawiązaniu stosunków dyplomatycznych nie były więc łatwe, ale zakończyły się powodzeniem i sukcesem Pekinu, czego najlepszym dowodem są zapisy z dokumentów o nawiązaniu stosunków, w których rządy trzech państw „uznają rząd Chińskiej Republiki Ludowej za jedyny legalny rząd Chin. Tajwan stanowi nieodłączną część Chin.” [6] Ponadto Litwa, Łotwa i Estonia zobowiązywały się nie utrzymywać i nie nawiązywać urzędowych i oficjalnych kontaktów z Tajwanem. Za powyższe zapisy Pekin odwzajemniał się stwierdzeniem o poparciu aspiracji tych państw do członkowstwa w ONZ (choć w traktacie z Estonią zapis ten nie figuruje).

Tajwan próbował jeszcze przeciwdziałać niekorzystnemu rozwojowi sytuacji; w listopadzie Wilno, Rygę i Tallin odwiedził minister spraw zagranicznych Republiki Chińskiej J. Chang. Zdaniem źródeł tajwańskich miał on uzyskać zgodę na otwarcie misji handlowych, podpisano też kilka dokumentów. Jak można się spodziewać działalność Tajpej spotkała się z ostrą reakcją Pekinu. Rządy Litwy i Estonii zapewniły Pekin, że stosunków oficjalnych z Republiką Chińską nie będzie. Natomiast Łotwa nie reagowała na protesty ChRL. Co więcej w grudniu 1991 r. odbyła się wizyta Janisa Jurkansa, ministra spraw zagranicznych Łotwy na Tajwanie. Nie doszła zaś do skutku planowana też na grudzień wizyta premiera łotewskiego.

W 1992 r. w kolejną podróż do Europy udał się Chang. Zaoferował on pomoc rozwojową, ale warunkował  ją utworzeniem oficjalnego przedstawicielstwa. W Wilnie i Tallinie jego wizyta była bardzo chłodna, rządy obu państw nadały jej charakter nieoficjalny, prywatny, zaś w odpowiedzi na propozycje Changa zgadzano się jedynie na utworzenie nieoficjalnej placówki Taipej Trade and Cultural Office [7].. Uznać to można za porażkę Changa, oba państwa przedstawiły postawę zgodną z oczekiwaniami Pekinu i zobowiązaniami tych krajów. Zupełnie inaczej wyglądała sytuacja na Łotwie, wizyta tajwańskiego ministra  zakończyła się sukcesem, państwa nawiązały oficjalne stosunki konsularne a placówkom przyznano przywileje dyplomatyczne. Zaznaczono jednak, że  są to kontakty oficjalne, ale nie oznaczają one pełnych stosunków dyplomatycznych.

Jak można się spodziewać odpowiedź Pekinu była bardzo szybka. Zarzucono Łotwie pogwałcenie porozumienia o nawiązaniu stosunków dyplomatycznych z ChRL. MSZ ChRL wskazywało, iż Łotwa prowadzi politykę „dwojga Chin” oraz, że występuje z ostrym protestem przeciwko takiemu działaniu. [8]

Łotwa długo nie ustosunkowywała się do tych protestów. Doszło do ciekawej sytuacji, w Rydze pojawiły się dwie chińskie placówki konsularne. Miało to miejsce 24 lutego 1992 r., tego samego dnia przedstawiciel ambasady ChRL złożył w MSZ Łotwy protest i poinformował o czasowym zamknięciu ambasady i wycofaniu personelu. Jak wyjaśniano następnego dnia miało to oznaczać okresowe zawieszenie a nie zerwanie stosunków dyplomatycznych. [9] Stosunki między Łotwą a ChRL przywrócono dopiero w lipcu 1994, po zerwaniu stosunków konsularnych z Tajpej.

Przedstawiony powyżej opis relacji ukazuje jak małe, młode państwa leżące daleko od ChRL mogą zaabsorbować politykę tego mocarstwa. Dalsze relacje, po unormowaniu sytuacji związanej z Tajwanem nie były już tak bogate. Dały o sobie znać wszelkie asymetrie między omawianymi państwami. Region stracił na znaczeniu dla Chin. Przyczyny tego zjawiska miały bardzo proste podstawy, w Pekinie brakowało wiedzy na temat trzech państw bałtyckich, nie było też woli by tą wiedzę silnie pogłębić. Region bałtycki leży daleko od ChRL, w czasach ZSRR nie był on odwiedzany przez przedstawicieli Pekinu. Niewątpliwie dzięki epizodom z Tajwanem ChRL rozumiały jednak, że nie mogą pozostać całkowicie bierne wobec tego peryferyjnego dla nich obszaru. Przedstawiano poparcie dla niepodległościowych przemian w trzech państwach, starano się wspierać ich dążenia do wycofania wojsk radzieckich – podobnie jak działania innych państw w tym celu. Radzono jednak by nie antagonizować nadmiernie stosunków z Rosją [10].

2) Litwa

Pierwszym ambasadorem ChRL na Litwie został Pei Yuanying (rezydujący też w Warszawie), który złożył listy uwierzytelniające 20 lutego 1992 r. Spotkał się on z czołowymi litewskimi politykami, zaś przy składaniu listów obie strony wyraziły chęć rozwijania wszechstronnych stosunków. Jego następcą został akredytowany już tylko w Wilnie Chen Di, obecnie zaś tą funkcję sprawuje ( od 2009 r.) Tong Mintao [11].

Pierwsza wizyta przedstawiciela Litwy w Pekinie to podróż premiera Siemenasa w styczniu 1991 r. Podczas wizyty skupiono się na zagadnieniach gospodarczych, podpisano porozumienie o handlu i płatnościach. Deklarowano chęć rozwoju bezpośrednich kontaktów firm z obu państw. Rezultat tego to wizyta delegacji handlowej na Litwie i umowa o budowie dwóch centrów handlowych na terytorium Litwy. Kolejne porozumienie dotyczyło współpracy naukowo technicznej, zostało zawarte w kwietniu. Za ważny etap można uznać podpisanie Konwencji Konsularnej i umowy wizowej w sierpniu 1992 r. Przewidywały one zniesienie obowiązku wizowego dla paszportów dyplomatycznych oraz dla marynarzy statków odwiedzających porty obu państw [12].

W sierpniu na temat stosunków z Chinami wypowiedział się premier Litwy, A. Abisala, stwierdzając, iż stoją one na wysokim poziomie i wskazując, że Litwa jest zainteresowana doświadczeniami swego partnera w zakresie tworzenia i działania specjalnych stref ekonomicznych. Premier podziękował też za dar -2600 ton ryżu przekazany, gdy Litwa zmagała się z klęską suszy. Koniec roku 1992 to też pierwszy kontakt wojskowy obu państw- wizyta ministra obrony narodowej Litwy w Pekinie.

ChRL pozytywnie odniosły się do wyboru Algirdasa Brazauskasa na prezydenta Litwy. Uważano, że jest on człowiekiem rozważnym , jego poczynania będą przemyślane, doceniano w tym kontekście z jednej strony jego zasługi dla niepodległości Litwy, z drugiej jego lewicowe przekonania. Inaczej sytuacja wyglądała przy ocenie litewskiego rządu, ChRL nie podobała się jego konfliktowa i zdaniem Pekinu nieprzemyślana polityka prowadząca do sporów z sąsiadami.

We wrześniu 1993 r. doszło do pierwszego spotkania prezydenta Litwy z przedstawicielem ChRL, ministrem spraw zagranicznych Qianem Qichenem, który wyraził poparcie dla litewskich dążeń do obrony suwerenności oraz rozwoju państwa mając jednocześnie nadzieję, że Litwa będzie rozwijać przyjazne i ciepłe stosunki ze swymi sąsiadami.

W dniach 8-13 listopada 1993 r. miała miejsce wizyta A. Brazauskasa w Chinach. Przyjmując gościa Przewodniczący [13] Jiang Zemin wyraził poparcie i uznanie dla drogi, którą realizuje Litwa w swej polityce wewnętrznej jak i zagranicznej, zaś prezydent Litwy powtórzył wyrażane już wcześniej zainteresowanie chińskimi doświadczeniami w dziedzinie specjalnych stref ekonomicznych (odwiedził strefę na wyspie Hajnan). Stronę chińską ucieszyły też słowa Brazauskasa wskazujące na wolę rozwijania przyjaznych stosunków z Rosją. Brazauskas odbył też rozmowę z premierem ChRL Li Pengiem. Dotyczyła ona głównie spraw gospodarczych, Chiny zainteresowane były portami Litwy jako ich „oknem na Europę Płn. i Zach.” [14]. Na koniec wizyty podpisano Wspólną Deklarację, w której najistotniejszy był punkt 8 potwierdzający, że rząd w Pekinie jest jedynym legalnym rządem Chin, zaś Tajwan stanowi część Chin. Chiny uznawały niepodległość, suwerenność, integralność terytorialną Litwy. Pojawił się też kontrowersyjny zapis o wzajemnym popieraniu dążeń obu narodów do zjednoczenia ich ojczyzn – można to uznać za zapis nieprzyjazny dla sąsiadów Litwy [15]. Podpisano również porozumienia o współpracy w dziedzinie kolejnictwa i kultury a także porozumienie intencyjne co do wykorzystywania przez Chiny portu w Kłajpedzie jako bazy transportowej. Ogólnie wizytę można ocenić jako udaną, stanowiła ona podstawę dla najlepszych spośród państw bałtyckich stosunków z Chinami.

Analizując dalsze relacje ChRL z Litwą warto wskazać na pewno na rok 1995, gdyż wtedy właśnie została otwarta ambasada litewska w Pekinie. Dainius Ginutis Voveris został mianowany Charge d’Affaires. Ranga wzajemnych relacji wzrosła w 1997 r., kiedy ten sam dyplomata został mianowany pierwszym ambasadorem Litwy w Chinach. Jego następcą został w 2001 r. Artūras Žurauskas, zaś obecnie (od 2007 r.) funkcję tą pełni Rokas Bernotas [16].

Kolejne lata przyniosły szereg wzajemnych wizyt, jeśli chodzi o stronę chińską (wspominając o najważniejszych), w 1996 r. Wilno odwiedził Li Lanqing (Zastępca Przewodniczącego Rady Państwa). Istotnym wydarzeniem była wizyta w 2002 r. „prezydenta” Jianga Zemina. W 2003 r. miała miejsce wizyta delegacji Kongresu Narodowego pod przewodnictwem Wuyunqimuge, zaś  w 2004 r. wiceministra spraw zagranicznych Zhanga Yesu. Kilka wizyt odbyło się w 2005 r. : Xu Zuyan (minister transportu), Li Zhaoxing (minister spraw zagranicznych), Jia Chunwang (prokurator generalny). W 2007 r. Wilno odwiedził minister kultury Sun Jiazheng, zaś w 2009 r. Hui Liangyu (wicepremier), oraz Li Shenglin (minister transportu) [17].

Z pośród powyższych odwiedzin niewątpliwie wartą szerszego komentarza była wizyta na Litwie w 2002 r. Jianga Zemina. Spotkał się on między innymi z prezydentem A. Brazauskasem. W swych wypowiedziach Jiang Zemin bardzo ciepło odnosił się do swego gospodarza. Wskazywał na jego zasługi dla budowy litewskiej państwowości (np. prace nad konstytucją), oraz wkład w rozwój wzajemnych stosunków. Przewodniczący odwołał się do Wspólnej Deklaracji z 1993 r., wskazując, iż jest ona podstawą dla przyjaznych relacji pomiędzy obu państwami. Wyraził również radość z postępów we współpracy na polu kultury, edukacji i dziennikarstwa. Premier Brazauskas wskazał natomiast, że jego rząd popiera dalszą przyjaźń z Chinami, mówił, iż pomimo dużej odległości, wszakże Litwa i Chiny leżą na przeciwnych krańcach Eurazji, należy aktywnie wspierać wzajemną współpracę. Brazauskas bardzo ciepło wspominał również swa wizytę w Chinach w 1993 r. [18] Podczas swej wizyty Jiang spotkał się również z prezydentem V. Adamkusem. Przeprowadzili oni dyskusję na temat dalszego rozwoju wzajemnych relacji. Zwieńczeniem spotkania było zaś podpisanie wzajemnej umowy o współpracy w dziedzinie ekstradycji [19].

Jeśli chodzi o wizyty w Chinach przedstawicieli Litwy ich natężenie było zbliżone do wizyt chińskich. Mianowicie, w 1995 r. Pekin odwiedził  premier Adolfas Šleževičius. Następna istotna wizyta miała miejsce dopiero w 1999 r., gdy do ChRL przybył przewodniczący Sejmu Vytautas Landsbergis. Kolejne lata przyniosły już więcej odwiedzin reprezentantów władz litewskich, zaś najistotniejsze to: w 2001 r. Algirdas Saudargas (minister spraw zagranicznych), w 2002 r: Petras Čėsna (minister gospodarki) i Roma Dovydėnienė (minister kultury), w 2003 r Artūras Paulauskas (przewodniczący Sejmu), w 2004 r. Linas Linkevičius (minister obrony) [20].

W 2006 r. przybyli Antanas Valionis (minister spraw zagranicznych) i prezydent Valdas Adamkus, zaś w 2007 r.: Algirdas Butkevicius (minister transportu) i Vytas Navickas (minister gospodarki). W 2008 r. w ceremonii zamknięcia Igrzysk Olimpijskich uczestniczył  Gediminas Kirkilas. Premier pochwalił organizację imprezy, doskonałą infrastrukturę i transport w Pekinie, stwierdził, że Chiny postawiły wysoką poprzeczkę przyszłym organizatorom [21]. W 2009 r. Chiny odwiedziła prezydent Dalia Grybauskaite wraz z premierem Andriusem Kubiliusem, delegacja spotkała się z wicepremierem Hui Liangyou. Hui chwalił stosunki z Litwą, wskazując, iż jest ona ważnym partnerem w regionie bałtyckim. Pani prezydent stwierdziła zaś, że Chiny są dobrze postrzegane przez społeczeństwo litewskie, dodała iż Litwa uznaje wysoką pozycję Chin w stosunkach międzynarodowych. Pojawiła się również deklaracja, że władze w Wilnie będą kontynuowały politykę „jednych Chin” [22].

Przechodząc do szerszego omówienia stosunków gospodarczych warto podać kilka orientacyjnych danych dotyczących wymiany handlowej ChRL- Litwa. W 1992 r. wyniosła ona około 16,3 mln USD,  kształtując się na poziomie trochę wyższym niż obroty z Estonią i niewiele niższym niż z Łotwą. Żadna ze stron nie zrealizowała jakiś większych inwestycji w państwie partnera. W 2002 r. chiński eksport wyniósł 98,23 mln USD a import 11,81 mln USD. Natomiast w 2008 r. chiński import równy był około 25 mln USD (65,2 mln litów), zaś eksport 735 mln USD [23]. Powyższe dane wskazują na wzrost wzajemnej współpracy gospodarczej, jak również na rosnącą asymetrię wymiany, co zrozumiałe na korzyść chińskiego olbrzyma.

Do rozwoju kooperacji ekonomicznej mogły przyczynić się umowy zawarte na tym polu, prócz wspomnianych już wcześniej porozumień z przed 1995 r. warto wymienić umowy z dalszych lat, mianowicie umowę z 1996 r. w sprawie unikania podwójnego opodatkowania i uchylania się od podatków od dochodów i majątku, umowę z regionem Hong Kongu dotycząca tranzytu lotniczego z 2000 r., czy też umowę o transporcie morskim z 2007 r. [24]. Podstawowymi towarami eksportowanymi przez ChRL na Litwę są maszyny i urządzenia (41%), metale i wyroby z nich (12%), wyroby przemysłowe (8%) i tekstylia (6%). Na import chiński składają się głównie: metale i wyroby z nich (38%), maszyny i urządzenia (19%), tekstylia (11%), środki chemiczne (7%) [25].

Analizując chińską działalność na Litwie należy odnotować, że żyje tam około 500 obywateli Państwa Środka, ich działalność skupia się na dziedzinach gastronomii i handlu – tam też lokowanych jest większość chińskich inwestycji. Obok tych sfer obszarem chińskich inwestycji jest też szeroko pojęta infrastruktura transportowa, ostatnio np. chińskie firmy aktywnie zaangażowały się w budowę portu głębinowego w Kłajpedzie [26]. Na polu gospodarczym warto wskazać też na interesujące inicjatywy pozarządowe mające na celu rozwijanie wzajemnej współpracy, czego przykładem Litewsko-Chińskie Stowarzyszenie Handlowe [27].

Istotne miejsce w stosunkach pomiędzy omawianymi państwami wydaje się zajmować współpraca i wymiana w dziedzinie kultury i edukacji [28]. W latach 2004- 2006 odbył się cykl imprez promujących Litwę w Chinach, a zorganizowanych przez Instytut Litewski . Przejawiało się to głównie w uczestnictwie w imprezach takich jak Festiwal Filmowy w Szanghaju, czy też Festiwal Lotniczy w Szanghaju. W 2007 r. podczas wizyty na Litwie ministra kultury podpisano program wzajemnej współpracy na lata 2007-11. W 2009 r. powstało natomiast Forum Chińsko-Litewskie, które ma skupiać ludzi zainteresowanych dialogiem z Chinami, rozwijaniem relacji handlowych, wzajemnych inwestycji, działań na polu kultury, techniki, edukacji, turystyki i sportu. [29] Patronem Forum został minister spraw zagranicznych Litwy V. Usackas, który w swym przemówieniu wskazał na istotną pozycję Chin w świecie „ Mam nadzieję, że Forum przyczyni się do zacieśniania współpracy z tym szybko rozwijającym się krajem Azji i jedną z największych gospodarek na świecie. Punkt ciężkości światowej polityki i gospodarki przesuwa się w stronę Chin.” [30] Deklaracja Założycielska Forum stwierdza, że Chiny są jednym z najistotniejszych partnerów dla UE, jak również głównym partnerem handlowym Litwy w regionie Azji. „Wpływ tego państwa, decyzji podejmowanych przez nie dla świata, a także Litwy zarówno w aspekcie gospodarczym jak i społecznym będzie miał w przyszłości coraz większe znaczenie” [31].

Mówiąc o współpracy w dziedzinie stosunków kulturalnych i społecznych warto zaznaczyć względnie intensywne relacje pomiędzy poszczególnymi miastami obu państw. Przykładem mogą być porozumienia Wilno–Guangzhou, Kowno-Xiamen, Kłajpeda-Qingdao, czy też Druskienniki-Hangzhou. Intensywnie rozwija się również kooperacja w dziedzinie edukacji. W roku akademickim 2001/2002 na Litwie studiowało aż 66 studentów z Chin, w kolejnych latach niestety ta liczba zmalała, 2003/2004 to 28 studentów, 2008/2009 22 studentów. Jeśli chodzi natomiast o studentów litewskich  w Chinach to ich liczba jest mniejsza – 5 w 2003/2004 i 8 w 2004/2005.

Głównym ośrodkiem zajmującym się badaniami nad Chinami na Litwie jest Centrum Studiów Wschodnich Uniwersytetu Wileńskiego. Wspomnieć należy także o Centrum Studiów Azjatyckich na Uniwersytecie Witolda Wielkiego w Kownie. Oba ośrodki są wspierane przez Ambasadę ChRL w Wilnie, która przekazuje im np. wyposażenie sal lingwistycznych, czy też książki.

Dobrym podsumowaniem dla  analizy stosunków chińsko-litewskich mogą być wnioski ze spotkania premiera Litwy A. Kubiliusa z ambasadorem ChRL na Litwie w lutym 2010 r.. Na spotkaniu obie strony wyraziły zadowolenie szczególnie jeśli chodzi o rozwój współpracy w dziedzinie transportu, kultury i nauki. W ostatnim czasie znacznie wzrosło chińskie zainteresowanie inwestycjami w dziedzinie logistyki i budowy centrów dystrybucji chińskich produktów. Według premiera Kubiliusa Litwa jest szczególnie zainteresowana rozwojem współpracy w dziedzinie transportu morskiego, kolejowego i powietrznego. W tym kontekście Chiny zdecydowały się wesprzeć litewską inicjatywę zorganizowania I azjatycko-europejskiego spotkania ministrów transportu, które odbyło się w 2009 r. w Wilnie. Ambasador  Tong Mintao podkreślił szczególnie rozwój współpracy na polu kultury i nauki i wyraził zadowolenie z otwarcia przy Uniwersytecie Wileńskim Instytutu Konfucjusza. Ambasador wskazał również na zjawiska negatywne jeśli chodzi o chińską percepcję zdarzeń na Litwie jak np. nadanie jednemu ze skwerów w Wilnie nazwy Tybet. Kubilius odpowiadając na ten zarzut wskazał, iż jest to niezależna inicjatywa lokalnego samorządu a oficjalne stanowisko Litwy uznaje i będzie uznawać politykę  „jednych Chin”. [32] Przebieg spotkania wskazuje więc, iż generalnie relacje obu państw układają się dobrze, aczkolwiek pojawiają się też pewne problemy, czy też nieporozumienia.

Jeśli zaś chodzi o znaczenie Litwy dla ChRL, to wydaje się, że dobrze oddaje je nazwa pewnego forum, które odbyło się w Pekinie w 2006 r. przy okazji wizyty prezydenta V. Adamkusa – „ Odnajdź Litwę- brama do Europy”. Brał w nim udział wiceminister handlu Yu Guangzhou, który wskazał, że Litwa jest dla chińskiego biznesu bramą do Europy [33] – rzeczywiście to zagadnienia transportu wydają się głównym elementem łączącym te dwa odległe państwa.

3) Łotwa

Stosunki ChRL z Łotwą zostały mocno zaburzone przez wspomniane wyżej kontakty Rygi z Tajwanem. Warunkiem ich normalizacji była realizacja przez Łotwę zapisów z deklaracji o nawiązaniu stosunków dyplomatycznych. Mimo zawieszenia oficjalnych stosunków strony kontaktowały się ze sobą za pośrednictwem chińskich placówek w Wilnie i Tallinie. ChRL w odpowiedzi na wybór Łotwy dynamicznie rozwijały współpracę handlową z jej sąsiadami, by pokazać, że polityka prowadzona przez Rygę jest błędna. Wymiana handlowa z Łotwą stanowiła jedynie 1/6 obrotów z Estonią i 1/3 z Litwą.

Normalizacja stosunków nastąpiła dopiero 29 lipca 1994 r., gdy Łotwa zobowiązała się zerwać relacje z Tajpej. Chiny obiecały szybkie otwarcie swej ambasady, wyraziły też poparcie dla łotewskiej niepodległości i prawa do rozwoju gospodarczego. W latach 1992 – 1994, gdy zawieszone były stosunki z Pekinem, Łotwa rozwijała relacje z Tajpej, uważając, że przyniosą one większe korzyści gospodarcze i techniczne. Tuż po decyzji o nawiązaniu stosunków konsularnych Tajwan przyznał Łotwie pomoc gospodarczą.

We wrześniu 1992 r. Tajwan odwiedził premier Łotwy. Dyskutowano  głównie o zaangażowaniu gospodarczym Tajwanu, premier Godmanis i jego delegacja uzyskali obietnice dotyczące udzielenia kredytów i rozwoju inwestycji. Rozmawiano też o pomocy technologicznej, szczególnie rozwoju przemysłu cementowego. W grudniu 1993 r. nawiązano bezpośrednie połączenie lotnicze. Perspektywy dużej pomocy ekonomicznej dla Łotwy nie były jednak przez Tajwan realizowane, wiele zapowiedzi pozostawało bez pokrycia. Zawiedzione nadzieje były prawdopodobnie przyczyną zmiany kursu w lipcu 1994 r., Łotwa zwróciła się ku Pekinowi, zaś Tajpej zaproponowano zmianę rangi konsulatu na nieoficjalne Biuro Tajpej. [34] W grudniu 1994 r. prezydent Guntis Ulmanis i Jiang Zemin podpisali wspólne oświadczenie stanowiące podstawę relacji politycznych i gospodarczych pomiędzy ChRL i Łotwą. Oznaczało to koniec polityki „dwóch Chin” w wykonaniu rządu łotewskiego, polityki, która zgodnie z chińskimi założeniami przekreślała możliwość rozwoju wzajemnych stosunków.

Pierwszym chińskim ambasadorem na Łotwie został w 1995 r. Wang Fengxiang, obecnie funkcję tą pełni Zhang Limin (od 2005 r.). Pierwszym ambasadorem Łotewskim  w Pekinie został dopiero w 2000 r. Einars Semanis, zastąpiony w 2004 r. Janisa Lovniksa [35]. Dziś funkcję pełni Ingrid Levrence [36].

Od czasu normalizacji relacji w 1994 r. rozpoczęły się wzajemne wizyty na szerszą skalę. Ramy niniejszego opracowania pozwalają na przedstawienie tylko skrótowej ich analizy, wydaje się więc, że dobrym przykładem może być wizyta prezydenta Valdisa Zatlersa w Chinach w 2009 r. Spotkał się on podobnie jak to miało miejsce w przypadku delegacji Litewskiej, z Hui Liangyu. Obie strony wyraziły zadowolenie z rozwoju wzajemnych stosunków. Zatleras zadeklarował, że „Łotwa postrzega Chiny jako ważnego partnera strategicznego i jest gotowa współpracować z Chinami w celu promowania kontaktów politycznych i rozwoju relacji w takich dziedzinach jak gospodarka, handel, transport i medycyna”. [37] Był on również pod wrażeniem osiągnięć rozwojowych jakie dokonały Chiny, „osiągnięcia Chin na wszystkich polach są fantastyczne.” [38]. Ciekawym przejawem wzajemnej współpracy jest podpisana w grudniu 2006 r. umowa o współpracy obronnej, która przewiduje udział obserwatorów w ćwiczeniach wojsk oraz programy wzajemnej wymiany w dziedzinie szkolenia wojskowego [39].

Przechodząc do krótkiego zarysowania współpracy gospodarczej Chin i Łotwy należy wskazać, że odbywa się ona obecnie głownie na podstawie zawartej w 2004 r. umowy o współpracy gospodarczej . Do innych istotnych podstaw instytucjonalnych zaliczyć można umowę z 1996 r. o unikaniu podwójnego opodatkowania, umowę dotycząca transportu lotniczego (1999 r.) i morskiego (2004 r.), czy też zawartą w 2004 r. umowę w sprawie promocji i ochrony wzajemnych inwestycji [40]. Jeśli chodzi o samą wymianę handlową to można wskazać w niej tendencję rosnącą, w 2006 r. np. wzajemny bilans wyniósł 170 mln USD co stanowiło wzrost o  ok. 70 mln w porównaniu z rokiem wcześniejszym. Rośnie również dysproporcja wzajemnych obrotów na niekorzyść Łotwy [41]. Główne produkty eksportowane z Chin na Łotwę to:  maszyny i urządzenia (32,8%), metale (14,6%), tekstylia (9%), tworzywa sztuczne (6,3%). Z Łotwy Chiny importują głównie metale i produkty metalowe (63%), paliwa i produkty naftowe (9,6%), maszyny (5%), drewno (4,1%).

Dynamicznie rozwijają się stosunki w dziedzinie edukacji i kultury. Podstawę dla nich stanowi umowa o współpracy w dziedzinie kultury i edukacji zawarta w 1996 r. Rozwijana jest wzajemna wymiana studentów i kooperacja pomiędzy uniwersytetami. W 2008 r. Ambasada ChRL ufundowała np. trzy stypendia na badania i wyjazdy do Państwa Środka dla łotewskich naukowców. Na Uniwersytecie w Rydze i Uniwersytecie Vizdeme co roku około 400 studentów uczy się języka chińskiego. Niewątpliwie istotnym wydarzeniem zwiększającym możliwości zapoznania się miejscowej ludności z kulturą i językiem Chin było otwarcie w 2005 r. Centrum Konfucjusza przy Uniwersytecie w Rydze.  W 2001 r. Łotewską kulturę w Chinach promował zespół folklorystyczny Ilgi, zaś w 2002 r. Pekin odwiedziła minister kultury Karina Petersone, podpisując program współpracy na dalsze lata [42]. Powyższe informacje wskazują więc, że początkowy kryzys w stosunkach obu państw został przełamany i wzajemne kontakty są rozwijane.

 

4) Estonia

Pierwszym ambasadorem ChRL w Estonii był Qiao Zhonghuai, 17 lutego 1992 r. złożył on listy uwierzytelniające. W  maju 1992 r.  wizytę w ChRL złożył premier Tiit Vahi. Rozmawiano, podobnie jak przy wizytach polityków pozostałych państw bałtyckich – o zagadnieniach ekonomicznych. Estonia uzyskała ok. 6 mln USD kredytu a także – jako pomoc, towary spożywcze. Zapowiedziano budowę centrów handlowych i hoteli w Tallinie oraz powołano Międzyrządową Komisję ds. Współpracy Gospodarczej i Handlu.

W marcu 1993 r.  nastąpiła zmiana na stanowisku ambasadora ChRL, nowym został Sung Dadong. Składając listy uwierzytelniające pozytywnie odniósł się do relacji pomiędzy Estonią a swoim krajem. Wyraził też poparcie dla prowadzonej przez Tallin polityki zagranicznej. Podobnie jak miało to miejsce na Litwie przekazał poparcie władz ChRL dla wycofania rosyjskich wojsk z terytorium Estonii [43]. Obecnie ambasadorem w Estonii jest Xie Junping ( od 2006 r.). Strona estońska była początkowo reprezentowana przez Chargé d’Affaires Andrei Birov, dopiero w 2002 r. akredytowano pierwszego ambasadora Maita Martinsona, obecnie stanowisko to piastuje Andres Unga [44].

W czerwcu 1994 Chiny odwiedził prezydent Estonii Lenart Meri, spotkał się on z Jiangiem Zeminem oraz innymi czołowymi politykami. Standardowo tematem rozmów była współpraca gospodarcza, która przynosiła dobre rezultaty np. w 1992 r. Estonia była głównym partnerem handlowym ChRL wśród państw bałtyckich – ok. 62 % całej wymiany. Chiny uważały Estonię za najstabilniejszy kraj regionu, Estonia zaś względnie silnie zaangażowała się na rynku chińskim dzięki pomocy i doświadczeniom Finlandii.

Za najistotniejszą wizytę polityka chińskiego w Estonii niewątpliwie należy uznać przyjazd Jianga Zemina w 2002 r. Stwierdził on, że Chiny są zadowolone z dotychczasowych wzajemnych relacji oraz, iż są otwarte na współpracę w nowych dziedzinach. Premier Estonii Siim Kallas podkreślił natomiast znaczenie Chin dla swego państwa, jak i dla całego świata. Zauważył również, że jego kraj stał się głównym partnerem gospodarczym ChRL spośród państw bałtyckich [45]. W 2009 r. do Tallina przybył wicepremier Zhang Dejiang. Podkreślił on głównie potrzebę rozwijania dalszej współpracy gospodarczej, wyraził też nadzieję, że Estonia jako członek Unii Europejskiej będzie wpływała na politykę Brukseli i naciskała na liberalizację wzajemnych stosunków handlowych [46]. Do najważniejszych wizyt jeśli chodzi o stronę estońską zaliczyć można podróże prezydentów: Lennarta Meri w 2001 r. oraz Arnolda Rüütela w 2005 r. [47].

Syntezę wzajemnych relacji można znaleźć w wypowiedzi ambasadora Łotwy Mait Martinsona z 2006 r. Wskazał on na liczne osiągnięcia we wzajemnych relacjach, oprócz wspomnianych wizyt bilateralnych to także dynamiczny, bo 30 krotny w ciągu dziesięciu lat wzrost wymiany gospodarczej. Analizując ten aspekt stosunków należy wskazać, że główne produkty importowane przez ChRL to: maszyny (81%), metale i produkty metalowe (10%), drewno (3%), produkty pochodzenia roślinnego (3%). Na chiński eksport składają się głównie: maszyny (55%), tekstylia (12%), metale i produkty metalowe (8%), wyroby z gumy i tworzyw sztucznych (4%). Estonia jest najważniejszym z trzech omawianych państw partnerem handlowym ChRL. Ambasador Martinson stwierdził również, że choć oba kraje leżą daleko od siebie ich współpraca może być owocna. Ważnym zagadnieniem jest np. wykorzystanie estońskich portów jako centrów logistycznych i punktów tranzytowych na drodze chińskich towarów do innych państw europejskich. Poza tym obie strony przykładają wagę do współpracy w dziedzinie nowoczesnych technologii, a dobrym uzupełnieniem tego jest rozwijająca się współpraca pomiędzy uczelniami obu państw i w ogóle kooperacja na polu edukacji. Od 1995 r. Chiny finansują stypendia dla estońskich studentów i naukowców. W 2000 r. Ambasada ChRL przekazała na przykład Estońskiej Bibliotece Narodowej ponad 2000 anglojęzycznych książek na temat Chin. Instytut Nauk Humanistycznych w Tallinie oferuje kursy dotyczące języka i kultury chińskiej. Chińscy studenci udają się na wymiany do Estonii np. na podstawie umowy pomiędzy Estońską Szkołą Biznesu, a uczelnią z Shandongu. Na koniec swej wypowiedzi ambasador wyraził zadowolenie z wzajemnych relacji kulturalnych. [48] W sferze tej podobnie jak w przypadku pozostałych państw bałtyckich wskazać można na bogatą współpracę, przykładowo w Estonii odbyły się: wystawa porcelany chińskiej oraz wystawa sztuki tybetańskiej w 2003 r., kolejny rok to natomiast wystawa sztuki chińskiej. [49]. W 2007 r. zawarto porozumienie o współpracy kulturalnej na lata 2008-2011 [50]. Powyższe stwierdzenia, wskazują, że podobnie jak w przypadku Litwy i Łotwy stosunki Państwa Środka z Estonią rozwijają się dobrze. Poziom współpracy na polu politycznym i społeczno-kulturowym jest podobny jak w dwóch pozostałych państwach, zaś jeśli chodzi o stosunki gospodarcze Estonia pozostaje liderem wśród analizowanych państw.

Podsumowanie

Podsumowując relacje pomiędzy ChRL a trzema państwami bałtyckimi trzeba stwierdzić, że po początkowym okresie dynamicznej współpracy nastąpił pewien regres jeśli chodzi o polityczne zainteresowanie Pekinu tym regionem. Związane jest to z zakończeniem rozgrywania karty tajwańskiej przez państwa regionu. Litwa, Łotwa i Estonia nie prezentują wielkiego znaczenia dla Pekinu. Chiny popierają ich niepodległość (co szczególnie w pierwszej połowie lat 90-tych było dla trzech krajów bardzo istotne) jednocześnie opowiadając się za dobrymi stosunkami z państwami sąsiednimi. ChRL interesują się portami bałtyckimi, głównie Kłajpedą, aczkolwiek ich znaczenie po akcesji państw regionu do UE zmalało – stosunki gospodarcze muszą być rozwijane z uwzględnieniem unijnych przepisów, w większym stopniu niż to miało miejsce w latach początkowych – poprzez Brukselę a nie bezpośrednio. Mimo to w przypadku wszystkich omawianych państw ich wymiana gospodarcza z ChRL systematycznie rośnie, choć wzrasta też deficyt tychże krajów w handlu z Chinami. W kontekście Unii Europejskiej kraje te są też istotne dla Pekinu, o tyle, że dobre relacje z nimi mogą w sposób pośredni wpływać na politykę Brukseli (choćby możliwość wpływu w głosowaniach wymagających jednomyślności).

Ważnym wnioskiem dla polityki Chin wobec państw bałtyckich jest brak bardzo istotnych sprzeczności. Kraje dzieli duża odległość geograficzna, co warunkuje brak sprzeczności etnicznych, terytorialnych, historycznych. W interesie ChRL jak i omawianych państw leży rozwój bezpieczeństwa międzynarodowego, przeciwdziałanie konfliktom. Również społeczeństwa mają do siebie dobre nastawienie, elity intelektualne opisywanych państw Europy pozostają pod wrażeniem osiągnięć cywilizacji chińskiej. Brak konfliktów oznacza brak negatywnych emocji, które wyzwalają się w relacjach z państwami z którymi dzieli się trudną historię.

Nie bez znaczenia pozostaje rola ChRL jako członka Rady Bezpieczeństwa ONZ, jako potęgi gospodarczej. Panuje przekonanie, że jest to mocarstwo, którego pozycja będzie prawdopodobnie rosnąć i dlatego mimo przejściowych sympatii dla Tajwanu czy też Tybetu priorytetem  pozostaje zachowanie dobrych stosunków z Państwem Środka. W ostatnich latach nasiliła się krytyka jakości ochrony praw człowieka w ChRL. Pojawiają się też gesty solidarności z Tybetem, aczkolwiek najczęściej są to wydarzenia pojedyncze – spotykające się z ostrą reakcją Pekinu, co nie zachęca do silnego poparcia dla Tybetańczyków. Dla Pekinu natomiast obecnie państwa bałtyckie to głównie członkowie UE, która jest jednym z najważniejszych partnerów.

Moim celem było pokazanie chińskiej polityki zagranicznej wobec państw bałtyckich. Mimo wspominanych już na wstępie dysproporcji można zauważyć, że stosunki te były dość bogate. W ich kontekście najciekawszą moim zdaniem okazała się rywalizacja o względy tych państw pomiędzy ChRL a Republiką Chińską. O ile wobec Litwy i Estonii Pekin dość szybko osiągnął sukces, tak Łotwa okazała się zaskakująco „niepokorna” w stosunku do aspiracji mocarstwa i żądań Pekinu by jego partnerzy wyznawali politykę tzw. „jednych Chin”. Dopiero po dwóch latach zerwała ona stosunki oficjalne z Tajwanem, dostrzegając iż dotychczasowa polityka była błędna. Mimo powyższego epizodu oraz ostatnio pojawiających się sporów co do sytuacji w Tybecie można uznać, że ChRL skutecznie realizuje zamierzenia swej polityki wobec państw bałtyckich. Kraje te nie stanowiły i zapewne nie będą nigdy stanowiły głównych celów chińskiej polityki zagranicznej, wszakże stanowią on dopiero odległy element trzeciego kręgu tej polityki. Aczkolwiek Chiny aspirując do pozycji globalnego mocarstwa i rywalizując w tym względzie z USA nie mogą pomijać kontaktów z żadnym regionem, czy też subregionem, dotyczy to również obszaru państw bałtyckich – tym bardziej, że mogą one stanowić dla Chin swoiste okno na Unię Europejską.


1. Cykl wykładów z przedmiotu Stosunki międzynarodowe w Azji, prof. E. M. Haliżak, ISM UW, Warszawa 2008.
2. Dane na podstawie CIA – The World Factbook w:<www.cia.gov>
3. Rowiński J., Polityka Chin (ChRL i Tajwanu) wobec Estonii, Litwy i Łotwy, PISM, Warszawa, 1994 s 1-2.
4. Antanaviciene L., Przegląd wzajemnych stosunków łotewsko-chińskich, prezentacja MSZ Republiki Estonii.  w:  <www.lepa.lt>
5. Rowiński J., Polityka Chin…, s . 4-5.
6. Rowiński J., Polityka Chin…, za Renmin Ribao z 12,13,14 IX 1991 r., lub tekst Deklaracji zob. <www.lt.chineseembassy.org>.
7. Rowiński J., Polityka Chin…, s. 7.
8. Ibidem za : Renmin Ribao z 1II 1992 r.
9. Ibidem, s. 8.
10. Ibidem, s. 9.
11. Ministerstwo Spraw Zagranicznych Litwy <www.um.lt>
12. Rowiński J., Polityka Chin…, s.20.
13. Rowiński J., System konstytucyjny ChRL, W-wa 2006 :„Przewodniczącego ChRL określanego potocznie w językach zachodnich mianem prezydenta, określić należy jako głowę państwa choć ze względu na specyficzne ukształtowanie jego kompetencji status ten poddawany bywa w wątpliwość…”.
14. Rowiński J., Polityka Chin…, s. 22.
15. W kontekście formułowanych czasem przez nacjonalistów litewskich postulatów „odzyskania” części terytoriów należących do Białorusi jak i Polski .
16. Ambasada Republiki Litewskiej w Pekinie <www.cn.mfa.lt>, oraz Antanaviciene L., Przegląd wzajemnych stosunków… .
17. Ministerstwo Spraw Zagranicznych Litwy <www.um.lt>
18. Ambasada CHRL w Wilnie <www.lt.china-embassy.org>
19. Ibidem.,
20. Antanaviciene L., Przegląd wzajemnych stosunków… .
21. Agencja Xinhua <www.news.xinhuanet.com> .
22. Peoples Daily Online, Chinese Vice Premier Hui meets Lithuanian leaders  <www.english.people.com.cn>   .
23. Litewski Urząd Statystyczny <www.stat.gov.lt>.
24. Ministerstwo Spraw Zagranicznych Litwy  <www.um.lt>.
25. Antanaviciene L., Przegląd wzajemnych stosunków… .
26. Portal Delfi, Ambasada ChRL: Na Litwie żyje dostatnio 500 obywateli Chin, <www.delfi.lt>.
27. Lithuania China Trade Association <www.lcta.lt.en>.
28. Fundamentem jest podpisana w 1993 r. umowa o współpracy w dziedzinie kultury (za): Antanaviciene L., Przegląd wzajemnych stosunków… .
29. Ministerstwo Spraw Zagranicznych Litwy <www.um.lt>.
30. The Baltic Course, Lithuania –China forum established in Lithuania <www.baltic-course.com>.
31. Deklaracja Założycielska Forum  Chiny-Litwa, <www.lt-cn.lt>.
32. Teise Gidas, Premier Litwy i Ambasador  ChRL na spotkaniu odotyczącym dobrych stosunków <www.teisegidas.lt>.
33. Londono Zinios, V. Adamkus: Litwa i Chiny muszą odnaleźć jedni drugich na nowo, <www.londonozinios.com>.
34. Rowiński J., Polityka Chin…, s 14-19.
35. Ambasada Republiki  Łotwy w Chinach <www.latvianembassy.org.cn.cn>)
36.  Ministerstwo Spraw Zagranicznych Republiki Łotwy <www.mfa.gov.lv>.
37. Agencja Xinhua, Chinese vice premier meets with Latvian president  <www.news.xinhuanet.com>.
38. Agencja Xinhya, China super achiever in all fields: Latvian president  <www.news.xinhuanet.com>.
39. Ministerstwo Spraw Zagranicznych Republiki Łotwy <www.mfa.gov.lv/lv>.
40. Pełen wykaz wzajemnych porozumień: Ministerstwo Spraw Zagranicznych Republiki Łotwy <www.mfa.gov.lv>.
41. Ambasada Republiki  Łotwy w Chinach <www.latviaembassy.org.cn>.
42. Ambasada ChRL na Łotwie <www.lv.china-embassy.org>.
43. Rowiński J., Polityka Chin…, s 10-13.
44. Ministerstwo Spraw Zagranicznych Estonii <www.vm.ee>.
45. Peoples Daily Online, Chinese President Jiang Meets Estonian Leaders <english.people.com.cn/>.
46. Peoples Daily Online, Chinese vice premier, Estonian president meet on ties  <english.people.com.cn/>.
47.  Ministerstwo Spraw Zagranicznych Estonii <www.vm.ee>.
48. Peoples Daily Online Estonian ambassador on Estonia-China relations <english.people.com.cn>.
49. Ambasada CHRL w Estonii <www.chinaembassy.ee.eng>.